ऐतिहासिक पृष्टभुमि :-

नेपालमा भूमिगत जलस्रोतको अध्ययन तथा अनुसन्धानकार्य ई. सं. १९६७ बाट तत्कालिन सिँचाइ बिभाग अन्तर्गत रहेको प्राबिधिक इकाई (Technical Unit) बाट सुरु भएको देखिन्छ | नेपालको भूमिगत जलस्रोतको बिस्तृत अध्ययनकार्य भने१९६९ देखि १९७४ सम्म USADI को प्रयोजन तथा USGS को प्राबिधिक सहयोगमा नवलपरासी, रुपन्देही, कपिलवस्तु, बाँके बर्दिया, कैलाली तथा कंचनपुर जिल्लाको भूमिगत जलस्रोत सम्बन्धि अध्ययन कार्यबाट सुरु भयो | १९६९ मा तत्कालिन जलस्रोत मन्त्रालय अन्तर्गत भूमिगत जलस्रोत विकास समितिको स्थापना भए पश्चात विभिन्न बैदेशिक सहयोग तथा नेपाल सरकारको लगानीमा नेपालको तराई तथा भित्रि मधेश क्षेत्रहरुमा भूमिगत जलस्रोत तथा सिँचाइ सम्बन्धि अध्ययन अनुसन्धान तथा भूमिगत जल सिँचाइ विकास सम्बन्धि कार्यहरु हुँदै आएको छ |

पुर्बी नेपालको तराईका जिल्लाहरु झापा, मोरङ, सुनसरी तथा इलाममा भूमिगत जलस्रोतको अध्ययन, अनुसन्धान तथा उपयोग गरि सिँचाइ सुबिधा उपलब्ध गराउने उदेश्यले बि. सं. २०३२ सालमा भूमिगत जलश्रोत विकास समिति, शाखा कार्यालय, बिराटनगर, मोरङको स्थापना भएको थियो | भूमिगत जलस्रोतको अध्ययनको लागि झापा जिल्लामा १६ गोटा, मोरंग जिल्लामा २१ ओटा र सुनसरी जिल्लामा १८ ओटा गरि जम्मा ५५ ओटा अन्वेषण डिप ट्यूववेलहरुको निर्माण गरि Deep Aquifer को अध्ययन भएको छ | त्यस्तै गरि shallow aquifer हरुको अध्ययनको लागि UNDP को सहयोगमा बि.सं. २०४४ देखि २०४६ सम्ममा झापा जिल्लामा २९ ओटा, मोरंग जिल्लामा २० ओटा तथा सुनसरी जिल्लामा १८ गोटा गरि कुल ६९ ओटा अन्वेषण स्यालो ट्यूववेल निर्माण गरि Shallow Aquifers Investigation कार्य सम्पन्न भै स्यालो ट्यूववेलबाट सिँचाइ सम्भाब्या क्षेत्रहरुको पहिचान भएको छ |

नेपालमा आ.व. ०७४/७५ को अन्त्य सम्ममा भूमिगत सिँचाइ मार्फत सिँचाइ बिभाग तथा अन्य निकाय बाट कुल १,५२,७७१ गोटा स्यालो ट्यूववेल/इनार निर्माण गरी जम्मा ४,४४,८५८ हेक्टरमा र १,२७८ गोटा डिप ट्यूववेल निर्माण सम्पन्न भइ ४८,९९० हेक्टरमा गरि कुल ४,९३,८३३ हेक्टर क्षेत्रफल कृषि योग्य भूमिमा सिँचाइ सुबिधा उपलब्ध भै सकेको छ | यो क्षेत्रफ़ल् नेपालको कुल सिंचित क्षेत्र १४ लाख हेक्टर मध्येको करिब ३५ प्रतिशत भूमिगत सिँचाइले ओगटेको छ | यसका अलवा हाल भूमिगत सिँचाइ कार्यक्रम तराई तथा भित्रि मधेशमा मात्र सिमित नभई पहाडी तथा मध्य-पहाडी क्षेत्रका उपत्यका, नदि किनार, टारहरुमा समेत विस्तार भैसकेको छ |

बि. सं. २०७२ सालमा भएको सिँचाइ बिभागमा भएको संगठनात्मक पुनर्संरचना (O&M) सर्भे पश्चात भूमिगत जल सिँचाइ विकास डिभिजन कार्यालय, बिराटनगर स्थापना भै झापा, मोरङ, सुनसरी तथा इलाम जिल्लाहरुमा भूमिगत सिँचाइ सम्बन्धि सम्पूर्ण कार्यहरु गर्दै आएको थियो |